مرتبط با : علم مواد
مقدمه بر علم مواد
تقسیم بندی مواد جامد
پیشرفت های وسیع و سریعی که در
کلیه ی زمینه های صنعتی رخ داده است ، مرهون دست یابی به مواد با کیفیت بالا تر
است که در ساخت قطعات ماشین آلات و تجهیزات صنعتی به کار می روند .
عموماً اغلب مهندسین شاغل در
واحد های صنعتی ، به ویژه طراحی و ساخت و تولید ، با مواد مهندسی سرو کار دارند .
آن ها معمولاً در انتخاب و کاربرد مواد در طراحی و ساخت و تولید اجزاء و بررسی و
تحلیل شکست شرکت دارند .
موقعی که در طراحی و ساخت قطعه
ای در مورد مواد تصمیم گیری می شود باید به مسائل مهمی از قبیل : روش ساخت ، دقت
ابعادی ، حفظ و نگه داری شکل صحیح اولیه در حین کاربرد ، داشتن خواص مورد نظر و
نگه داشتن آن خواص برای مدت معین تحت شرایط محیط کار ، امکان تعمیر و نگه داری
آسان در هنگام کاربرد ، سازگاری ماده با دیگر مواد اجزاء سیستم ، بازیابی آسان
ماده ، مسائل مربوط به زیست محیطی ماده در ارتباط با ساخت و تولید ، هزینه ی تولید
و بالاخره در مواردی وزن و نوع سطح ظاهری آن توجه شود .
هدف اصلی مطالعه ی علم مواد
آگاهی یافتن از انواع مواد ، خواص و توانایی آن ها در ارتباط با نیاز های صنعتی
روز ، شناخت عوامل موثر (از قبیل محیط و شرایط کاری) بر خواص و رفتار مواد و
همچنین شناخت و بررسی روش ها و فرآیند هایی است که با کاربرد آن ها بتوان همواره
در جهت حفظ و بهبود خواص مواد گام نهاد .
به طور کلی مواد جامد مهندسی
مورد نیاز برای طراحی و ساخت و تولید را می توان به سه گروه اصلی با خواص مربوط به
خود تقسیم بندی کرد که عبارتند از : مواد فلزی ، مواد غیر فلزی معدنی یا سرامیکی ،
مواد پلیمری یا مصنوعی . علاوه بر این سه گروه ، دو گروه دیگر از مواد وجود دارند
که از این سه گروه منشعب می شوند و به نام مواد مختلط یا کامپوزیت ها (Composites) و نیمه هادی ها (Semiconductors) شناخته
شده اند .
الف) مواد فلزی :
مواد فلزی از نظر اهمیتی که در
صنعت دارد به دو گروه فلزات آهنی و آلیاژ های آن و فلزات غیر آهنی و آلیاژ های آن
تقسیم می شود . فلزات آهنی و آلیاژ های آن عمدتاً درصد بسیار بالایی از آهن دارنند
که شامل انواع فولاد ها و چدن ها می شوند . فلزات غیر آهنی و آلیاژ های آن شامل
تمام فلزات دیگر (غیر از آهن) مانند آلومنیوم ، مس ، روی ، تیتانیوم ، کرم و نیکل
و ... و آلیاژ های آنهاست . البته آلیاژ های غیر آهنی مقدار بسیار نسبتاً بسیار جزئی
آهن هم می توانند داشته باشند .
مواد فلزی عمدتاً رسانای خوبی
برای حرارت و الکتریسیته هستند . اغلب فلزات در درجه حرارت های معمولی محیط شکل
پذیر بوده و در مقابل واکنش های شیمیایی پایداری بسیار بالایی ندارند . فلزات در
شرایط معمولی دارای ساختار کریستالی اند . فلزات به طور خالص به ندرت به کار می
روند و اغلب از آلیاژ های آن ها در صنعت استفاده می شود .
ب) مواد غیر فلزی معدنی
(سرامیکی) :
قسمت عمده ی مواد غیر فلزی معدنی
مورد استفاده در صنعت را مواد سرامیکی تشکیل می دهند . مواد سرامیکی شامل ترکیباتی
از عناصر فلزی با اکسیژن به نام سرامیکی اکسیدی و موادی سخت از قبیل کاربید ها ،
نیتراید ها و سیلسید ها به نام سرامیک های غیر اکسیدی است که قسمت عمده ای از مواد
نسوز را تشکیل می دهند . سرامیک های سیلیکاتی (مانند چینی ها) نوع دیگری از مواد
سرامیکی اند . مواد سرامیکی قابلیت شکل پذیری نداشته و بسیار تردند . همچنین در
مقابل واکنش های شیمیایی بسیار پایدار بوده و در درجه حرارت های بالا مقاوم اند .
قابلیت هدایت الکتریکی و حرارتی سرامیک ها با اندازه ای پایین است که به عنوان
مواد عایق به کار می روند . مواد سرامیکی می توانند ساختار کریستالی ، غیر
کریستالی یا مخلوطی از هر دو نوع کریستالی و غیر کریستالی (بی شکل) داشته باشند . امروزه
با فرایند های صنعتی جدید می توان سرامیک های نسبتاً مقاوم به شکست تولید کرد . البته
هنوز تحقیقات وسیعی برای مقاوم تر کردن و توسعه ی آن ها انجام می شود .
ج) مواد پلیمری (مواد مصنوعی) :
مواد پلیمری از کنار هم قرار
گرفتن تعداد زیادی از مولکول های زنجیره ای یا شبکه ای بزرگ مواد آلی ، که از کربن
و عناصر دیگری مانند هیدروژن ، کلر ، فلوئور ، اکسیژن و نیتروژن تشکیل شده اند ،
به وجود می آیند . مواد پلیمری در طبیعت به صورت آزاد وجود ندارند و اغلب از طریق
روشهای شیمیایی و پلیمر کردن منومر های گازی شکل بدست می آیند . اغلب مواد پلیمری
دارای ساختار غیر کریستالی و یا مخلوطی از کریستالی و غیر کریستالی هستند . مواد
پلیمری دارای قابلیت هدایت الکتریکی بسیار ضعیفی هستند ، به طوری که بعنوان عایق
الکتریکی خوب به کار می روند ، مواد پلیمری معمولاً در درجه حرارت های پایین (زیر
صفر) ترد می شوند ولی در درجه حرارت های نسبتاً بالا قابلیت شکل پذیری دارند و در
درجه حرارت های بالا ذوب یا متلاشی می شوند . مواد پلیمری در مقابل عوامل و واکنش
های شیمیایی در درجه حرارت معمولی محیط و در مجاورت هوای آزاد پایدارند . عموماً
مواد پلیمری وزن مخصوص پایینی دارند .
د) مواد مختلط یا کامپوزیت ها :
مواد مختلط یا کامپوزیت ها به
موادی گفته می شود که از مخلوط چند ماده (حداقل دو ماده) با خواص متفاوت تشکیل شده
باشند . اجزای مواد مختلط از نظر شکل و ترکیب شیمیایی متفاوت بوده و در یکدیگر حل
نمی شوند و از نظر اندازه و ابعاد در حد میکروسکوپی و ماکروسکوپی وجود دارند .
بدین ترتیب می توان موادی با خواص جدید به دست آورد که به نوبه ی خود دارای خواصی
مناسبتر از خواص هر یک از اجزای اولیه است . انواع مختلفی از مواد مختلط وجود
دارند . اغلب مواد مختلط شامل یک جزء نرم و شکل پذیر به عنوان جزء اصلی زمینه و یک
جزء بسیار سفت و سخت به عنوان تقویت کننده است . جزء تقویت کننده می تواند به شکل
های صفحه ای ، الیافی و ذره ای باشد . همچنین موادی که سطح خارجی آن ها برای حافظت
در مقابل خوردگی و یا سایش پوشش داده می شود ، مانند قلع و روی اندود کردن و یا
گالوانیزه کردن سطح خارجی به وسیله ی جزء مقاوم دوم ، مثل آب کرم و نیکل دادن ، روکش
دادن مکانیکی با ورق بسیار نازک مقاوم دیگر ، پوشش دادن با مواد پلیمری و یا
سرامیکی ، جزء مواد مختلط هستند .
ه) مواد نیمه هادی :
نیمه هادی ها از جمله مواد معدنی
بوده و از نظر خواص بین مواد فلزی و سرامیکی قرار دارد و در صنایع الکترونیکی به
کار می رود . هدایت الکتریکی نیمه هادی ها قابل کنترل بوده ، به طوری که می تواند
در ساخت ترانزیستور ها و یکسو کننده ها به کار روند .
منبع : اصول علم مواد (تویسرکانی)
|